ترکیه میان تقابل تل‌آویو و ملاحظات واشنگتن

به گزارش نگاه نو، با پایان سال ۲۰۲۵، منطقه غرب آسیا بیش از پیش درگیر پس‌لرزه‌های زنجیره‌ای تحولاتی است که از دهه ۲۰۱۰ و با خیزش‌های موسوم به «بهار عربی» آغاز شد. آنچه در ابتدا به‌عنوان اعتراضات مدنی و مطالبات اصلاحی شکل گرفت، به‌تدریج به جنگ‌های داخلی، ترورهای هدفمند و رقابت‌های ژئوپلیتیکی پیچیده تبدیل شد. از لیبی و سودان گرفته تا شرق مدیترانه و خلیج فارس، بازیگران محلی و منطقه‌ای درگیر منازعاتی هستند که هر روز ابعاد گسترده‌تری می‌یابد.

در متن این آشوب فراگیر، ترکیه در موقعیتی دوگانه قرار گرفته است: هم بازیگر فعال و هم موضوع رقابت. آنکارا که زمانی به‌عنوان پل راهبردی ناتو به سوی خاورمیانه شناخته می‌شد، امروز خود را در مرکز برخورد محورهای متعارض می‌بیند؛ جایی که بازگشت سوریه به کانون تحولات، وزن و جایگاه ترکیه را بیش از پیش به چالش کشیده است.

سقوط هواپیماها و تشدید گمانه‌زنی‌ها

در نوامبر، یک فروند هواپیمای ترابری نظامی ترکیه از نوع C-130 در خاک گرجستان و در مسیر بازگشت از جمهوری آذربایجان سقوط کرد. چند هفته بعد، در ۲۳ دسامبر، هواپیمایی که رئیس ستاد ارتش غرب لیبی، محمد الحداد – از متحدان نزدیک اردوغان – را حمل می‌کرد، در نزدیکی آنکارا سقوط کرد. این حادثه درحالی رخ داد که الحداد برای انجام گفت‌وگوهای سطح بالا به ترکیه سفر کرده بود.

این رویدادها با تمدید حضور نظامی ترکیه در لیبی هم‌زمان شد. در چنین فضایی، زمزمه‌هایی درباره احتمال خرابکاری یا پیام‌های امنیتی غیرمستقیم به گوش رسید؛ هرچند هیچ‌یک به‌طور رسمی تأیید نشد.

تقریباً هم‌زمان، در ۲۲ دسامبر، اسرائیل، یونان و قبرس در قدس اشغالی نشستی برگزار کردند که محور آن «شراکت انرژی» در شرق مدیترانه بود. نتانیاهو در این نشست، بدون اشاره مستقیم به ترکیه، هشدار داد کسانی که رؤیای بازسازی امپراتوری‌ها را در سر می‌پرورانند، باید از این خیال دست بردارند؛ اظهاراتی که به‌طور گسترده به‌عنوان کنایه‌ای به سیاست «عثمانی‌گرایی نوین» اردوغان تعبیر شد.

در حاشیه این نشست، بحث‌هایی درباره ایجاد نیروی واکنش سریع مشترک و گسترش همکاری‌های نظامی مطرح شد؛ از رزمایش‌های مشترک گرفته تا مقابله با پهپادها و جنگ الکترونیک. هدف نانوشته اما روشن این تحرکات، مهار نفوذ ترکیه بود.

سوریه؛ میدان بازطراحی منطقه

درحالی‌که اسرائیل تلاش دارد، ائتلاف‌های منطقه‌ای خود در دریای مدیترانه را تحکیم کند، مقامات ارشد امنیتی و دیپلماتیک ترکیه –‌از جمله وزیر خارجه، وزیر دفاع و رئیس سازمان اطلاعات‌– راهی دمشق شدند. این سفر در فضایی انجام شد که شایعاتی درباره توافق میان «ابو محمد الجولانی» و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) با حمایت آمریکا منتشر شده بود؛ توافقی که می‌توانست نوعی خودمختاری سیاسی–نظامی برای کردهای سوریه به همراه داشته باشد.

با این‌حال، شواهد نشان می‌دهد این سفر دستاورد ملموسی برای آنکارا نداشت. در همان روز سقوط هواپیمای لیبیایی، فرمانده ارتش پاکستان در بنغازی حضور داشت و قرارداد نظامی چندمیلیارددلاری امضا کرد؛ شهری که پایگاه رقیبان دولت مورد حمایت ترکیه در طرابلس است. این تحولات نشان می‌دهد که لیبی نیز به صحنه‌ای از تضعیف تدریجی نفوذ آنکارا بدل شده است.

توافق دریایی مهم ترکیه با دولت طرابلس، به‌دلیل عدم تصویب در پارلمان شرق لیبی، از نظر حقوقی شکننده باقی‌مانده و این مسئله موقعیت ترکیه در لیبی را بیش از پیش متزلزل کرده است.

در شاخ آفریقا نیز، به‌رسمیت شناختن «سومالی‌لند» از سوی اسرائیل، جبهه تازه‌ای در رقابت پنهان با ترکیه گشود. آنکارا که سال‌هاست در سومالی سرمایه‌گذاری سیاسی و امنیتی کرده، این اقدام را تهدیدی مستقیم علیه نفوذ خود می‌داند.

پرونده F-35 و شکاف در ناتو

اگرچه اسرائیل از مزایای غیرمستقیم عضویت در ناتو با چراغ سبز ترکیه بهره برده است، اما امروز تل‌آویو، آنکارا را نه شریک خاکستری، بلکه رقیبی راهبردی تلقی می‌کند. این تغییر نگاه به‌وضوح در تلاش اسرائیل برای جلوگیری از بازگشت ترکیه به برنامه جنگنده‌های F-35 دیده می‌شود.

قانون بودجه دفاعی آمریکا برای سال ۲۰۲۶، با تأکید بر حفظ «برتری نظامی کیفی» اسرائیل، عملاً دست تل‌آویو را برای مهار توان نظامی ترکیه باز گذاشته است. در این شرایط، اردوغان همچنان امیدوار است روابط خود با محور واشنگتن–تل‌آویو را ترمیم کند؛ هرچند واقعیت‌های میدانی با سرعت بیشتری درحال تغییرند.

تناقض میان شعارهای تند اردوغان علیه اسرائیل و تداوم روابط اقتصادی، به‌ویژه در حوزه انرژی، نشان‌دهنده پراگماتیسم عریان سیاست خارجی ترکیه است. این الگو سال‌هاست تکرار می‌شود: چرخش به شرق هنگام سردی روابط با غرب، و بازگشت سریع به مدار واشنگتن با نخستین نشانه‌های گشایش.

بازنده ثابت بازی‌های بزرگ

کارنامه دو دهه سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه، یک نتیجه تلخ را برجسته می‌کند: تقریباً در تمامی مداخلاتی که ترکیه در کنار آمریکا مشارکت داشته، نهایتاً این اسرائیل بوده که سود راهبردی برده است. از کردستان عراق و لیبی تا سوریه، آنکارا تضعیف شده و موازنه به نفع تل‌آویو تغییر کرده است.

در سوریه، کشوری که زمانی حائل میان ترکیه و اسرائیل بود، نقش آنکارا در تضعیف دولت مرکزی، عملاً این سپر ژئوپلیتیک را از میان برد. امروز، اسرائیل ترکیه را پس از ایران، دومین تهدید بالقوه منطقه‌ای خود می‌داند؛ نه به دلیل خطر جنگ مستقیم، بلکه به‌خاطر تضاد پروژه‌ها در سوریه.

اسرائیل در پی سوریه‌ای ضعیف و غیرنظامی است، درحالی‌که ترکیه به دنبال نفوذ پایدار، پایگاه نظامی و ائتلاف‌های همسو است. این تضاد، زمینه‌ساز تقابل‌های آینده خواهد بود.

تنگ‌شدن راه‌های خروج

تل‌آویو آشکارا در پی بیرون راندن ترکیه از سوریه است. در مقابل، آنکارا امیدوار است ترامپ بتواند نتانیاهو را مهار کند و از تبدیل سوریه به صحنه انحصاری اسرائیل جلوگیری شود. سناریوهای جایگزین، از بازگشت روسیه به جنوب سوریه تا حتی احیای نقش ایران، همگی پرهزینه و پرریسک‌اند.

در نهایت، اگر آمریکا نتواند میان منافع ترکیه و اسرائیل تعادل برقرار کند، پیامدهای این شکست محدود به سوریه نخواهد ماند. ترکیه در شبکه‌ای از جبهه‌های به‌هم‌پیوسته گرفتار شده است؛ جایی که تحولات غزه، لیبی یا شاخ آفریقا، دیر یا زود بازتاب خود را در دمشق نشان خواهد داد.

جمع‌بندی سیاسی

تحولات جاری نشان می‌دهد سیاست موازنه‌جویانه ترکیه به مرحله‌ای از فرسایش ساختاری رسیده که ادامه آن بدون بازتعریف اولویت‌ها ممکن نیست. سوریه به نقطه ثقل تقابل پروژه‌های منطقه‌ای بدل شده و تداوم ابهام در راهبرد آنکارا، دامنه مانور سیاسی و امنیتی ترکیه را محدودتر می‌کند. هم‌زمان، تشدید هم‌افزایی آمریکا و اسرائیل، فضای میانجی‌گری و بازی دوگانه را برای اردوغان تنگ‌تر کرده است.

در چنین شرایطی، ترکیه ناگزیر است میان تثبیت نفوذ پرهزینه در سوریه یا پذیرش نظم منطقه‌ای در حال شکل‌گیری، یکی را انتخاب کند. هرگونه تعلل در این تصمیم، خطر انتقال بحران از مرزهای جنوبی به عمق امنیت ملی ترکیه را افزایش خواهد داد.