عراق، هندسه جدید قدرت و چالش های آینده

به گزارش نگاه نو، با در نظر گرفتن روند کلی نتایج اخیر انتخابات‌ (تقویت جریان‌های مستقر، تضعیف مشارکت مردمی و بازتوزیع قدرت درون‌ شیعی و محلی)، می‌توان چند اثر و چالش مهم را مورد توجه قرار داد:

１- تأثیر انتخابات بر هندسه جدید قدرت در منطقه

الف- تثبیت وضع موجود کنترل‌ شده

نتایج انتخابات نشان می‌دهد که عراق به سمت ثبات حداقلی و نه دولت‌سازی کامل حرکت می‌کند. این به معنای؛ کاهش احتمال فروپاشی امنیتی اما تداوم دولت‌های ائتلافی شکننده در سطح داخلی است. در سطح منطقه نیز، عراق نه بازیگر تهاجمی خواهد بود و نه کاملاً بی‌اثر؛ بلکه یک بازیگر بینابینی و محتاط باقی می‌ماند.

ب- تداوم نفوذ بازیگران منطقه‌ای

انتخابات نشان داد که محور نزدیک به ایران همچنان نفوذ تعیین‌کننده دارد اما این نفوذ «هژمونیک مطلق» نیست و با ملاحظات داخلی، مرجعیت و فشار افکار عمومی مهار می‌شود.

در نتیجه، عراق در معادلات منطقه‌ای پل ارتباطی تهران–ریاض باقی می‌ماند و همچنان کانال گفتگو میان ایران، اعراب و حتی غرب خواهد بود.

ج- کاهش نقش ایدئولوژی، افزایش سیاست محلی

رأی‌دهی مردم بیشتر بر اساس؛ خدمات، اشتغال و هویت‌های محلی انجام شده است. این روند باعث می‌شود عراق در سیاست خارجی عمل‌گراتر و کمتر ایدئولوژیک عمل کند.

２- چالش‌های اصلی پیش‌روی عراق

الف – بحران مشروعیت سیاسی

– مشارکت پایین در انتخابات (هرچند نسبت به انتخابات گذشته مشارکت بیشتر بوده است. ۵۶ درصد نسبت به ۴۱ درصد سال ۲۰۲۱، اما در نسبت کل واجدین شرایط می شود گفت مشارکت همچنان پایین بوده است – از میان ۲۹,۲۵۳,۲۵۸ نفر واجد شرایط، تعداد ۲۱,۴۰۴,۲۹۱ نفر کارت حضور در انتخابات دریافت کردند ولی حداکثر تعداد ۱۲,۰۹۶,۴۵۳ رای دادند) و بی‌اعتمادی عمومی به احزاب، این خطر را ایجاد می‌کند که حتی دولت قانونی، مشروعیت اجتماعی ضعیفی داشته باشد.

ب – اقتصاد رانتی و بیکاری جوانان

تا زمانی که اقتصاد متکی به نفت، فساد ساختاری و ضعف بخش خصوصی حل نشود، هر دولت آینده با موج‌های جدید اعتراض اجتماعی مواجه خواهد شد. در حال حاضر نرخ بیکاری در عراق ۵/۱۵ درصد است که گزارش دولت عراق حاکی از بهبود آن از ۱۷ درصد قبلی است که نشان از توجه دولت محمد شیاع السودانی به بهبود معیشت مردم و مبارزه با فساد در عراق است.

ج- مسئله حاکمیت و سلاح خارج از دولت

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های عراق؛ تنظیم رابطه دولت با گروه‌های مسلح بدون ورود به درگیری داخلی است. موضوعی که هم بعد داخلی دارد و هم مستقیما به رقابت های منطقه ای گره خورده است. هر چند وجود یک مجلس و دولت قوی و یکدست در حمایت از ظرفیت های نظامی و امنیتی داخلی و ممانعت از مداخله بازیگران خارجی خصوصا آمریکا، تنظیم رابطه دولت و گروه های مسلح که در واقع پس از اشغال عراق توسط آمریکا و ظهور تروریست های تکفیری مانند داعش شکل گرفته اند، چالش آینده عراق محسوب نمی شود.

د- شکاف میان بغداد با اقلیم و با استان ها

تنش میان بغداد و اقلیم کردستان و نیز استان‌های جنوبی با مرکز در صورت عدم اصلاح ساختار بودجه و اختیارات می تواند تشدید شود. خصوصا که اقلیم با کمک آمریکا و ترکیه و رژیم صهیونیستی نفت را خارج از نظارت دولت مرکزی به فروش می رساند و این خود یکی از بزرگترین چالش ها محسوب می شود.

ه- تبدیل شدن به میدان رقابت دیگران

در شرایط تنش ایران–آمریکا یا بحران‌های منطقه‌ای، عراق همواره در معرض خطر است که ناخواسته به میدان تسویه‌حساب تبدیل شود. جنگ ۲۳ خرداد لغایت ۴ تیر ماه ۱۴۰۴ نشان داد که عراق کنترلی بر آسمان خود ندارد و اگر ملاحظات خاص ایران نبود، شرایط می توانست بسیار پیچیده شود. لذا مجلس و دولت جدید عراق باید ترتیبات لازم را برای کنترل آسمان عراق تدبیر کنند.

از این‌رو در یک نگاه کلی، انتخابات اخیر نشان می‌دهد که عراق وارد مرحله‌ای از ثبات شکننده و گذار طولانی شده است. به این معنی که نه در آستانه فروپاشی و نه آماده تبدیل شدن به یک قدرت منطقه‌ای مستقل قرار دارد.

آینده عراق بیش از آنکه به نتایج یک انتخابات خاص وابسته باشد، به توان نخبگان در بازسازی اعتماد عمومی، مهار فساد، تعریف نقش متوازن در منطقه و مهمتر از همه خارج کردن اقتصاد از گروگان آمریکا بستگی دارد.