آتش بس در غزه؛ امیدی شکننده در سایه عهد‌شکنی‌های تکراری

به گزارش نگاه نو، در روز پنج‌شنبه، ۱۷ مهر جهان شاهد امضای توافقی بین حماس و رژیم صهیونیستی بود که شامل آتش‌بس موقت در نوار غزه و تبادل اسرا می‌شود. این توافق، که تحت نظارت و ضمانت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا شکل گرفته است، نوید پایان دو سال جنگ ویرانگر را می‌دهد. بر اساس این پیمان، مرحله اول شامل آزادی اسرای اسرائیلی در ازای آزادی اسرای فلسطینی است و اسرائیل متعهد شده تا نیروهای خود را از بخش‌هایی از غزه خارج کند.

با این حال، این توافق نه تنها پایان جنگ را تضمین نمی‌کند، بلکه سایه تردیدهای عمیقی بر آن افکنده است. در این نوشتار به بررسی ابعاد این توافق می‌پردازیم، با تمرکز بر جنبه‌های سیاسی، تاریخی و آینده‌نگرانه آن و سؤال کانونی در این‌جاست که آیا این آتش‌بس پایدار خواهد ماند یا تنها وقفه‌ای کوتاه در چرخه خشونت است؟

زمینه تاریخی و سیاسی توافق

جنگ غزه که از اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، یکی از خونین‌ترین درگیری‌ها در تاریخ مناقشه فلسطین-اسرائیل بوده است. بیش از دو سال بمباران مداوم، محاصره اقتصادی و حملات زمینی، منجر به شهادت هزاران غیرنظامی فلسطینی و ویرانی گسترده در غزه شده است. حماس، به عنوان نیروی حاکم بر غزه، بارها پیشنهادهای آتش‌بس را مطرح کرده، اما رژیم صهیونیستی تحت رهبری بنیامین نتانیاهو، این پیشنهادها را رد کرده بود. اکنون، با دخالت مستقیم ترامپ، که پس از پیروزی در انتخابات ۲۰۲۴ دوباره به قدرت رسیده، این توافق شکل گرفته است.

شالوده و اساس این توافق بر مبنای ضمانت ترامپ استوار است. ترامپ، که خود را معمار این پیمان می‌داند، طرح ۲۰ ماده‌ای خود را برای صلح غزه ارائه داد که شامل مراحل تدریجی آتش‌بس، تبادل اسرا و در نهایت خلع سلاح حماس می‌شود.

او نه تنها میانجی‌گری کرده، بلکه تضمین‌های امنیتی به قطر و حماس داده تا اطمینان حاصل شود که اسرائیل به تعهدات خود پایبند بماند. ترامپ در بیانیه‌ای اعلام کرد که این توافق «اولین گام» برای صلح پایدار است و حتی برنامه‌ریزی کرده تا برای جشن امضا به مصر و فلسطین اشغالی سفر کند.

این ضمانت شخصی ترامپ، که بر پایه روابط نزدیک او با نتانیاهو و نفوذ آمریکا در منطقه است، عامل کلیدی حصول توافق بوده است. بدون این تضمین که کشورهای مصر، ترکیه و قطر را وارد سازوکار میانجی‌گری کرده بود، بعید بود حماس به چنین توافقی تن دهد، زیرا تجربیات گذشته نشان‌دهنده عدم پایبندی اسرائیل به پیمان‌ها است.

عدم پایبندی ذاتی اسرائیل به توافقات

یکی از نگرانی‌های عمده در مورد این آتش‌بس، سابقه رژیم صهیونیستی در نقض توافقات است. اسرائیل ذاتاً به توافقات پایبند نیست و هیچ تضمینی وجود ندارد که این رژیم آتش‌بس را نقض نکند، هرچند مرحله اول – یعنی تبادل اسرا – را اجرا می‌کند تا اسرای خود را آزاد کند. این مرحله، که شامل آزادی اسرای اسرائیلی در ازای حدود ۱۷۰۰ زندانی فلسطینی است، برای نتانیاهو اولویت سیاسی دارد، زیرا فشار داخلی برای بازگشت اسرا بسیار زیاد است. اما پس از این مرحله، خطر نقض افزایش می‌یابد. تاریخ نشان می‌دهد که اسرائیل اغلب از آتش‌بس‌ها برای بازسازی نیرو و سپس حمله مجدد استفاده کرده است.

از این رو به نظر می‌رسد در آینده، باید منتظر عهدشکنی اسرائیل باشیم، همچنان که موارد بسیاری در طول تاریخ وجود دارد که اسرائیل به توافقات پایبند نبوده است. برای مثال:

– توافق ۲۰۰۸: پس از آتش‌بس با حماس در نوامبر ۲۰۰۸، اسرائیل تنها چند روز بعد با حمله به کشاورزان و ماهیگیران فلسطینی نزدیک مرزها، آتش‌بس را نقض کرد. این منجر به شهادت ۹ فلسطینی شد.

– عملیات سرب گداخته (۲۰۰۸-۲۰۰۹): اسرائیل آتش‌بس شش‌ماهه با حماس را در دسامبر ۲۰۰۸ با حمله گسترده به غزه نقض کرد، که منجر به شهادت بیش از ۱۴۰۰ فلسطینی شد.

– توافق ۲۰۱۴: در یورش موسوم «عملیات لبه محافظ»، ارتش اسرائیل چندین آتش‌بس بشردوستانه را نقض کرد، از جمله شلیک به سمت غیرنظامیانی که در حال بازگشت به خانه‌هایشان بودند.

– توافق‌های اخیر: حتی در جنگ جاری، سازمان ملل گزارش داده که اسرائیل بیش از ۴۳۶ فلسطینی را پس از آتش‌بس‌های موقت به شهادت رسانده است.

این موارد تنها بخشی از الگوی تکراری است که نشان‌دهنده عدم تعهد اسرائیل به پیمان‌های صلح است. حتی در توافق فعلی، نتانیاهو بلافاصله پس از امضا تهدید کرد که اگر حماس خلع سلاح نشود، جنگ از سر گرفته خواهد شد.

نقش نتانیاهو و انگیزه‌های داخلی

نکته قابل توجه در چرایی تردید در پایبندی اسرائیل به توافق، به انگیره‌های شخصی نتانیاهو باز می‌گردد؛ او به دلایل داخلی به دنبال پایان جنگ نیست و جنگ را عاملی برای ادامه حضور در قدرت می‌داند. نتانیاهو، که با اتهامات فساد روبرو است و محبوبیتش در نظرسنجی‌ها کاهش یافته، از جنگ به عنوان ابزاری برای اتحاد احزاب راستگرای دور محور خود و تعویق محاکمه استفاده کرده است.

گزارش‌ها نشان می‌دهد که او در مراحل کلیدی جنگ (حتی برخلاف توصیه‌های فرماندهان نظامی) تصمیماتی گرفته که جنگ را طولانی‌تر کرده است. برای مثال، در آوریل ۲۰۲۴، نتانیاهو توافقی مشابه را رد کرد تا جنگ ادامه یابد و موقعیت سیاسی‌اش حفظ شود.

این رویکرد نه تنها جنگ را طولانی کرده، بلکه منجر به تلفات بیشتر شده است. نتانیاهو جنگ غزه را به عنوان «جنگ بقا» توصیف می‌کند تا حمایت راست‌گرایان افراطی را حفظ کند، اما منتقدان می‌گویند این تنها برای بقای سیاسی اوست. حتی با توافق فعلی، او بر خلع سلاح حماس اصرار دارد، که می‌تواند بهانه‌ای برای نقض آتش‌بس باشد.

چالش‌های آینده و چشم‌انداز

توافق فعلی تنها مرحله اول را پوشش می‌دهد و مسائل کلیدی مانند حکومت آینده غزه، عقب‌نشینی کامل اسرائیل و پایان محاصره را حل نکرده است. با توجه به سابقه اسرائیل، احتمال نقض بالا است. ترامپ امیدوار است که ضمانت او پایداری ایجاد کند، اما بدون فشارهای بین‌المللی، این امید شکننده است.

علاوه بر این، واکنش‌های منطقه‌ای مهم است.در حالی که کشورهای عربی مانند عربستان و امارات از آن حمایت کرده‌اند، برای فلسطینی‌ها، این توافق فرصتی برای بازسازی غزه است، اما بدون تضمین‌های واقعی، ممکن است به چرخه دیگری از خشونت منجر شود.

در نهایت، این آتش‌بس می‌تواند نقطه عطفی باشد اگر همه طرف‌ها متعهد بمانند. اما با توجه به سابقه اسرائیل و انگیزه‌های نتانیاهو، تردیدها باقی است. فلسطینی‌ها باید هوشیار باشد تا این توافق به سرنوشت پیمان‌های گذشته دچار نشود.