بازتولید چالش‌هاي امنيتي و هويتي در فضاي جهاني؛  قرآن‌سوزي و هتك‌ حرمت ديني در سوئد

سوئد در قرن 21 تفسير جديدي از دموكراسي و حقوق بشر اروپايي را ارائه داده است. آنچه در سوئد 2023 مي‌گذرد، داراي ريشه‌هاي تاريخي، اجتماعي و سياسي در روند جدال با نمادهاي ديني تلقي مي‌شود. بخش قابل‌توجهي از نظريه‌پردازان مسايل اجتماعي به اين موضوع اشاره دارند كه سوئد فراتر از دموكراسي ليبرال تلاش همه‌جانبه‌اي به انجام مي‌رساند تا موج‌هاي ضد ديني را در اروپا گسترش دهد. چنين اقدامي نه تنها منجر به واكنش گروه‌هاي ديني در اروپا مي‌شود، بلكه زمينة لازم براي اقدام متقابل از سوي كشورهاي اسلامي را اجتناب‌ناپذير مي‌سازد.

رهبران كشورهاي اسلامي در جولاي 2023 واكنش‌هاي متنوعي نسبت به چنين اقدام به انجام رساندند. حفظ انگاره‌هاي ديني بخشي از ضرورت‌هاي كنش دموكراتيك و رواداري سياسي تلقي مي‌شود. سوئد با ناديده گرفتن حقوق مذهبي بسياري از شهروندان جهان، عملاً در فضاي مقابله با آزادي مذهبي قرار گرفته است. درك علل اجتماعي و ساختاري قرآن‌سوزي در سوئد مي‌تواند زمينه‌هاي لازم براي كنترل بحران در آيندة امنيت منطقه‌اي را به‌وجود آورد.

اقدامات خشونت‌آميز سوئد عليه اعتقادات و آرمان‌هاي اسلامي، به‌گونة اجتناب‌ناپذير منجر به موج‌ خشونت های فراگیر مي‌شود. هرگونه خشونت و رويارويي مذهبي در اروپا عامل موثري در ظهور ستيزش‌هاي جديد و بحران‌هاي امنيتي نوظهور در قرن 21 مي‌شود. چنين فرايندي بيشترين سودمندي را براي اسرائيل به‌ عنوان بازيگري دارد كه تلاش دارد تا جدال‌هاي متقاطع و نامتقارن در فضاي اجتماعي گروه‌هاي اسلامي در حوزه‌هاي مختلف جغرافيايي به‌وجود آورد.

اسرائيل تلاش دارد تا تداوم سوژه‌گي اسلام و اسلام‌گرايي را در دستور كار قرار داده و از اين طريق شكل متنوعي از چالش‌هاي امنيتي و هويتي در فضاي جهاني را بازتوليد نمايد. واقعيت آن است كه در فضاي موجود سياست جهاني نشانه‌هايي از بحران بين گروه‌ها و كشورهاي مسيحي مشاهده مي‌شود. جنگ اوكراين را مي‌توان در زمرة موضوعات بحران‌ساز و پرمخاطره در جهان مسيحي دانست. جنگ مذهبي و آييني عليه مسلمانان و نمادهاي اسلامي از اين جهت اهميت دارد كه سوژه‌گي جهان اسلام و نمادهاي اسلامي در كشورهاي حوزة اسكانديناوي كه در مجاورت اكراين قرار دارند را بازتوليد مي‌كند.

1. ريشه‌هاي تاريخي قرآن‌سوزي در سوئد

دولت و پليس سوئد در سال‌هاي گذشته حامي كساني بوده‌اند كه درصدد بودند تا در انظار عمومي موج‌هاي بنيادگرايي، راديكاليسم مذهبي و ضدمذهبي را بازتوليد نمايند. در اين ارتباط «راسموس پالودان» يك نسخه از قرآن كريم را در اول بهمن‌ماه 1401 در مقابل سفارت تركيه در استكهلم سوزاند. انجام چنين اقدامي در برابر مسجد اصلي پايتخت سوئد نشانه‌هايي از چالش هويتي در اروپا و كشورهاي اسكانديناوي را منعكس مي‌سازد. اين افراد اعتقاد دارند كه اسلام‌گرايي به اروپا تسري پيدا كرده و بايد از ساز و كارهاي عملي براي مقابله با اسلام‌گرايي در اروپا استفاده نمايند.

اقداماتي كه راسموس پالودان در قالب هنجارشكني و تعارض با نمادهاي اسلامي به انجام رساند، چند روز بعد توسط «ادوين واگنسولد» نيز تكرار شد. ادوين واگنسولد عضو گروه راست افراطي «اروپائيان ميهن‌پرست عليه اسلامي شدن جهان غرب» بوده و بر اين اساس تلاش نمود تا به مقابلة نمادين عليه مقدسات مذهبي مبادرت نمايد. اين گروه از افراط‌گرايان اروپايي اعتقاد دارند كه مقابله با نمادهاي مذهبي مي‌تواند زمينه كاهش نقش گروه‌هاي اسلام‌گرا در اروپا را به‌وجود آورند.

درحالي‌ كه تجربه اروپاي دهة دوم قرن 21 بيانگر اين موضوع است كه اسلام‌گرايي در فضاي بحران‌هاي خشونت‌آميز تقويت خواهد شد. موج بنيادگرايي ديني در اروپا واكنشي نسبت به تبعيض و سياست‌هاي خشونت‌آميز برخي از كشورهاي اروپايي و گروه‌هاي ناسيوناليسم افراطي عليه اسلام‌گرايان محسوب مي‌شود. در چنين شرايطي نشانه‌هايي از كاربرد خشونت عليه مهاجرين شكل گرفته و برخي از ويدئوهايي منتشر گرديده كه تلاش دارند تا حقانيت را به گروه‌هاي افراطي مسيحي در اروپا بدهد.

انجام چنين اقداماتي از سوي گروه‌هاي راست‌گراي مسيحي در حوزة اسكانديناوي به‌ ويژه در سوئد، منجر به انجام اقدامات تكرارشونده از سوي شهروندان كشورهاي اسلامي در اروپا گرديده است. در چنين شرايط و فضايي بود كه «سلوان موميكا» مهاجر عراقی تبار سوئد و در اواخر ژوئن 2023 مبادرت به اقدام ديگري از قرآن‌سوزي در برابر مساجد كشورهاي اروپايي به ‌ويژه مسجد جامع سوئد نموده است. انجام چنين اقداماتي به مثابه تلاش سازمان‌يافته گروه‌هاي راست‌گراي مسيحي و حتي مسيحي‌هاي صهيونيست براي تشديد تضادهاي ديني و هويتي در اروپا محسوب مي‌شود.

مشابه چنين اقداماتي در سال‌هاي قرن 16 و در منطقة شبه‌جزيرة ايبريا كه در برگيرندة كشورهاي پرتغال، اسپانيا، فرانسه و ايتاليا مي‌باشد، شكل گرفت. در آن دوران تاريخي واكنش نسبت به نمادهاي ديني در آندروس مشاهده شد. در اين دوران تاريخي بود كه بسياري از نسخه‌هاي عربي قرآن در زمان محدودي سوزانده شده كه مرجعيت چنين اقدامي را گروه‌هاي ضد اسلامي در اروپا به‌انجام رساندند. گروه‌هاي راست‌گرا قرآن‌سوزي را به‌عنوان نشانه‌اي از مقابله با خطر گسترش گروه‌هاي اسلامي در اروپا مي‌داند.

طبيعي است كه چنين اقدامي نقش موثري در مقابله با جمعيت گروه‌هاي اسلامي در اروپا به‌ويژه در فرانسه خواهد داشت. افزايش جمعيت مسلمانان در جهان و رشد گروه‌هاي اسلام‌گرا در اروپا را مي‌توان در زمرة عواملي دانست كه زمينه انجام اقدامات خشونت‌آميز در كشورهاي اروپايي به‌ويژه از سوي گروه‌هاي راست‌گراي كشورهاي سوئد،‌ نروژ،‌ فنلاند و فرانسه عليه مسلمانان و نمادهاي اسلامي را به‌وجود آورده كه اين امر نقش موثري در ظهور اقدامات واكنشي از سوي مجموعه‌هاي بنيادگراي اسلامي در اروپا خواهد شد.

2. علل اجتماعي نقش‌يابي گروه‌هاي اسلام‌ستيز در اروپا

گروه‌هاي راست‌گرا كه عمدتاً داراي رويكرد افراطي در سوئد و بسياري از كشورهاي اروپايي هستند، بر اين اعتقادند كه جمعيت گروه‌هاي اسلامي در اروپا به‌گونة تدريجي افزايش خواهد يافت. از آنجايي كه سوئد در زمرة كشورهايي با جمعيت محدود، مهاجرپذير و هرم سني بالا محسوب مي‌شود، بنابراين گروه‌هاي خاورميانه‌اي و افريقايي در قرن 21، تمايل بالايي براي مهاجرت به اين كشور داشته و اين امر هرم و تركيب جمعيتي سوئد را در آيندة نزديك تغيير خواهد داد.

گروه‌هاي مهاجر در فضاي سياست‌هاي تبعيض‌آميز قرار گرفته و اين امر منجر به ظهور اقدامات واكنشي از سوي اين گونه از گروه‌ها مي‌شود. نكتة‌ دوم آن است كه برخي از مراكز پژوهشي به اين موضوع اشاره دارند كه در دهة 2050 در حدود 30 درصد جمعيت سوئد را مسلمانان تشكيل مي‌دهند. مسلمانان را مي‌توان در زمره نيروهاي اجتماعي و سوژه‌هايي دانست كه اروپايي‌ها نسبت به آنها حساسيت نشان مي‌دهند. افزايش مسلمانان در اروپا منجر به ظهور گروه‌هاي راست‌گرا عليه مجموعه‌هاي اسلامي دانست. گروه‌هاي راست‌گراي اروپايي، محور اصلي كنش و فعاليت خود را مقابله با نمادهاي اسلامي قرار داده‌اند.

بخش ديگري از افرادي كه مبادرت به قرآن‌سوزي در سوئد نموده‌اند، مربوط به مهاجرين با احساس نفرت نسبت به كشور، مذهب و پيشينة تاريخي خود مي‌باشند. از جملة اين افراد مي‌توان به سلوان موميكا اشاره داشت كه داراي تبار عراقي بوده و از ساز و كارهاي كنش افراطي و هيستريك در اقدامات نمادين بهره مي‌گيرد. توضيح اينكه اين افراد در فضاي مراقبتي پليس قرار گرفته و از ابزارهايي همانند؛ بلندگو براي تكرار شعارهاي مذهب‌ستيزانه بهره‌مند مي‌شوند.

اسلام‌ستيزي در سوئد منجر به واكنش كشورهاي اسلامي در خاورميانه گرديده است. كشورهايي همانند ايران،‌ عراق و تركيه انجام چنين اقداماتي را منزجر کننده دانسته كه مغاير با ارزش‌هاي اصيل حقوق بشر محسوب مي‌شود. برخي از شبكه‌هاي تلويزيوني سوئد مبادرت به پخش صحنه‌هايي از قرآن‌سوزي نموده كه اين امر نشان مي‌دهد پليس از انجام چنين اقدامي حمايت به‌عمل آورده است. در نگرش كشورهاي اسلامي هرگونه اهانت به كتاب‌هاي اسلامي مصداقي از خشونت و نفرت‌پراكني تلقي شده كه مغاير با ارزش‌هاي سياسي و اجتماعي حقوق بشري محسوب مي‌شود.

3. واكنش به قرآن‌سوزي و نفرت‌پراكني در جامعة سوئد

بسياري از رسانه‌هاي كشورهاي اسلامي از جمله تركيه،‌ عراق و ايران اعتقاد دارند كه سوئد به‌ عنوان يكي از پناهگاه‌هاي اصلي براي گروه‌هاي افراطي و تروريستي محسوب مي‌شود. اين كشورها نسبت به دولت و سياست‌هاي سوئد در حمايت از قرآن‌سوزي واكنش داده‌اند. توضيح آن كه براساس قوانين انتظامي سوئد، هر فرد و گروهي مي‌تواند از پليس اجازة برگزاري اقدامات مذهبي و ضدمذهبي را دريافت نمايد. طبعاً هرگونه اقدام ضدمذهبي مي‌تواند عامل تقويت‌كنندة نفرت گروه‌هاي مذهبي نسبت به يكديگر شود.

دبيركل سازمان ملل «آنتونيو گوترش» بعد از انجام اقدامات خشونت‌آميز و نفرت‌پراكني‌هاي سازمان‌يافته در سوئد با نمايندگان سازمان همكاري اسلامي در ساختمان ملل متحد در نيويورك ديدار كرد. گوترش همچنين در بيانيه‌اي اعلام داشت كه تمامي قطعنامه های حقوق بشري در جهت مقابله با نفرت‌پراكني مذهبي تنظيم شده است. گوترش همچنين همبستگي دبيركل سازمان ملل با جامعه مسلمانان را اعلام داشته و هرگونه اقدامات خشونت‌آميز را عامل اصلي ايجاد تنش، تبعيض و افراط‌گرايي در آينده دانسته است.

برخي ديگر از مقامات سازمان ملل از جمله «استفان دوجاريك» سخنگوي سازمان ملل متحد در جمع خبرنگاران حاضر شده و قرآن‌سوزي در سوئد را هتك‌حرمت مسلمانان و نمادهاي ديني دانسته است. دوجاريك همچنين تأكيد داشت كه هرگونه بي‌احترامي به كتب مقدس و اماكن ديني براي تمامي انسان‌ها و نهادهاي بين‌المللي طرفدار حقوق بشر، غيرقابل قبول  است. رويكرد مقامات سازمان ملل متحد براي جهان اسلام كه در حدود 25درصد جمعيت جهاني را در برمي‌گيرد، التيام‌بخش بوده است.

مقامات وزارت امور خارجه آمريكا، انجام چنين اقداماتي را توهين‌آميز و تحقيركننده اعلام كرده است. «ويدانت باتيل» سخنگوي وزارت خارجه آمريكا به اين موضوع اشاره دارد كه اگر انجام چنين امري ماهيت قانوني داشته باشد، چنين قانوني نمي‌تواند عامل ايجاد ثبات، تعادل و همزيستي شهروندان در كشورهاي مختلف شود. توضيح آنكه آمريكا نه تنها از ساز و كارهاي مهاجرپذير بهره مي‌گيرد بلكه اعتقادات ديني شهروندان را به‌عنوان بخشي از هويت ملي ايالات متحده تلقي مي‌كند. مذهب و تنوع مذهبي در امريكا با قالب‌هاي ادراكي كشورهاي اروپايي بسيار متفاوت مي‌باشد.

مقام‌هاي وزارت امور خارجه ايران و عراق در ارتباط با انجام چنين اقدامات سازمان‌يافته‌اي در سوئد واكنش نشان داده‌اند. حسين اميرعبدالهيان وزير امور خارجه ايران به اين موضوع اشاره داشت كه هرگونه توهين به عقايد و كتب آسماني در هيچ‌يك از اديان الهي جايگاهي ندارد. بسياري از شخصيت‌هاي جامعه اسلام از جمله سيد حسن نصرالله رهبر جنبش حزب‌الله لبنان و سخنگوي وزارت خارجه عراق، اعلام كرده‌اند كه درصدد تلاش مشترك براي تعطيلي سفارت سوئد در كشورهاي متبوع خود مي‌باشند.

نتيجه:

قرآن‌سوزي در سوئد بخشي از ساز و كارهاي اهانت به مسلمانان و نمادهاي اسلامي تلقي مي‌شود. هرگونه اقدام عليه نمادهاي ديني منجر به واكنش‌هاي پرمخاطره در محيط منطقه‌اي مي‌شود. قرآن‌سوزي از اين جهت پرمخاطره تلقي مي‌شود كه زيرساخت‌هاي لازم براي افزايش تضادهاي سياسي را به‌وجود مي‌آورد. درحالي‌كه انجام چنين اقداماتي در طولاني مدت منجر به تشديد تضادهاي هويتي و ديني در بين كشورهاي مختلف خواهد شد.

اگرچه برخي از افراد قرآن‌سوزي را به‌عنوان اقدام عادي تلقي مي‌كنند، اما واقعيت آن است كه هرگونه اقدام سياسي، مذهبي و هويتي در جهان اسلام مي‌تواند آثار و پيامدهاي امنيتي داشته باشد. در طي سه دهة گذشته اسرائيلي‌ها همواره تلاش نمودند تا زمينة امنيتي‌سازي روابط كشورهاي مختلف با جهان اسلام را فراهم آورند. به همين دليل است كه هرگونه اقدام افراطي با رويكرد ضدمذهبي مي‌تواند داراي ريشه و زمينه‌هاي امنيتي‌شده تلقي شود.

سرويس اطلاعاتي اسرائيل در بسياري از مواقع سازوكارهايي را هدايت و سازمان‌دهي مي‌‌كند كه زمينه ظهور و شكل‌گيري اقدامات راديكال و پرمخاطره را به‌وجود آورد. اقدامات نمادين مي‌تواند آثار اجتماعي، سياسي و امنيتي داشته باشد. در فضاي موجود سياست بين‌الملل، اقداماتي شكل مي‌گيرد كه ماهيت اجتماعي داشته، اما پيامدهاي امنيتي آن از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. در سال‌هاي گذشته سوئد شكل خاصي از سياست اجتماعي و هويتي در روند حمايت از گروه‌هاي تروريستي را در دستور كار قرار داده است.

اگرچه سوئد در سال‌هاي بعد از جنگ دوم جهاني به‌عنوان منطقه امن و با ثبات براي گروه‌هاي شهروندي محسوب مي‌شد، اما سياست‌هاي امنيتي و اجتماعي سوئد چالش‌هاي پردامنه‌اي را براي كشورهاي اسلامي به‌وجود آورده است. كشورهايي همانند ايران، تركيه،‌ عراق، لبنان و سوريه در دو دهة گذشته همواره در فضاي چالش امنيتي و اجتماعي با سوئد بوده‌اند. سياست حقوق بشري هيچ كشوري نمي‌تواند عليه گروه‌هاي اجتماعي، مذهبي و هويتي به‌كار گرفته شود. تكرار چنين اقداماتي در سوئد و حمايت پليس سوئد از اين گونه اقدامات پرمخاطرة اجتماعي و امنيتي صرفاً ماهيت حقوق بشري نداشته و از قابليت لازم براي بحران‌سازي در فضاي موجود سياست بين‌الملل برخوردار است.

اقدام انجام‌ شده از سوي گروه‌هاي اجتماعي نفرت‌پراكن در روند قرآن‌سوزي را مي‌توان يكي از ساز و كارهاي امنيتي‌سازي مسلمانان و كشورهاي جهان اسلام دانست. امنيتي‌سازي را مي‌توان به‌عنوان فرايندي دانست كه هر بازيگر و كارگزار حكومتي از قابليت لازم براي تبديل موضوعات اجتماعي به بحران‌هاي سياسي برخوردارند. قرآن‌سوزي در سوئد بخش مكمل سياست‌هاي امنيتي دولت سوئد در حمايت از گروه‌هاي تروريستي محسوب مي‌شود.

در سه دهة گذشته و در سال‌هاي بعد از جنگ سرد، دولت و سياست‌هاي سوئد از يك‌سو معطوف به مهاجرپذيري بوده و از سوي ديگر زمينة آزادي‌ عمل سرويس‌هاي اطلاعاتي جهان غرب و اسرائيل را به وجود آورده است. بخش قابل توجهي از پرونده امنيتي كشورهاي اسلامي با سوئد در سه دهة گذشته با هدف محدودسازي قدرت كشورهاي اسلامي همانند؛ ايران، تركيه، ‌عراق و لبنان بوده است. در چنين شرايطي لازم است تا ايران و ساير كشورهاي جهان اسلام نسبت به چنين اقداماتي در 4 سطح رسانه‌اي، سياست خارجي، امنيتي و هويتي واكنش نشان دهند.

هويتي‌كردن سياست و امنيت را مي‌توان در زمرة اقداماتي دانست كه سياست اسرائيل و بخشي از كشورهاي اروپايي از جمله انگليس و فرانسه حامي آن مي‌باشند. هرگونه سياست هيجاني و تحريك‌كننده همانند قرآن‌سوزي در سوئد مي‌تواند نمادي از تضادهاي ديني تلقي شود. هرگونه تضاد ديني يا واكنش گروه‌هاي اجتماعي در كشورهاي اروپايي به‌ويژه حوزة اسكانديناوي داراي آثار، نشانه‌ها و پيامدهاي پرمخاطرة امنيتي و راهبردي خواهد بود.

ضرورت‌هاي راهبردي بيانگر اين واقعيت است كه انجام چنين اقداماتي به‌عنوان سناريوي چالش‌ساز سرويس‌هاي امنيتي سايه محسوب مي‌شود كه تلاش دارند تا كشورهاي اسلامي را در معرض چالش‌هاي حاشيه‌اي قرار دهند. هرگونه سياست اجتماعي در سوئد قرن 21 با ضرورت‌هاي امنيتي اسرائيل پيوند يافته است. واقعيت سياست امنيتي سوئد نشان مي‌دهد كه چنين اقداماتي مي‌تواند جهان اسلام را در فضاي موضوعاتي قرار دهد كه بخشي از واقعيت‌هاي پرمخاطرة جهان اسلام تحت تاثیر آن قرار گيرد.

همان گونه‌ که اسرائيل از طريق بحران‌سازي هويتي درصدد امنيتي‌سازي جهان اسلام مي‌باشد، ايران و كشورهاي اسلامي نيز بايد به اين موضوع واقف باشند كه در دام سياست‌هاي پرمخاطرة سوئد، دانمارك، فرانسه و اسرائيل قرار نگيرند. در قرن 21 بسياري از موضوعات امنيتي در پوشش مؤلفه‌هاي هويتي انعكاس دارد. بنابراين كشورهاي اسلامي به‌گونة اجتناب‌ناپذير مي‌بايست از ساز و كارهاي موثر براي خنثي‌سازي سياست‌هاي آشوب‌ساز، بحران‌زده و پرمخاطره استفاده کنند.